नेवाःतय्त संघीयता छाय्?

शाक्य सुरेन

नेवाःत जातीय स्वायत्तता स्वनेत राजनैतिक रुपं सक्रिय जुयाः न्ह्याः वनेत स्वयाच्वंगु खने दत। जिमिगु क्षेत्र भाषिक व साँस्कृतिक जक खः धयाच्वंगु संस्था नेवाः देय् दबू तकं नेवाः स्वायत्तताया निंतिं नेतृत्व कायेत न्ह्यचिलाच्वंगु खने दत। मेगु खँ अथें तयाः थुकियात झीसं सकारात्मक कथं हे कायेमाः। संघीयताया खँ तापानाच्वंगु इलय् नेवाः नेतातय्सं जातीय संघर्ष यानाच्वंगु खःसां राजनीतिक कथं न्ह्याः वनेगु खँय् न्ह्यचिलाच्वंगु खने मदु। जातीय स्वायत्तता तातुनाः नेवाःत राजनीतिक रुपं न्ह्याः वने मफुतले लिउने हे लानाच्वनी धाइपिं नेवाःत नेवाः देय् गुथि नेपालमण्डल संस्था ज्वनाः न्ह्याः वल। थ्व संस्थायात गुलिस्यां एमाले पार्टीया भातृ संगठन जकं मखु ला धकाः शंका नं यात। अनंलि क्षेत्रीय पार्टी चायेकेगु लँपु सरकारं चायेका बीवं छथ्वः नेवाःत नेवाःतय्गु अलग्ग हे थःगु पार्टी माः कि म्वाः धइगु न्ह्यसःया लिसः मालेत न्ह्यचिउगु खनेदत। प्रा. कृष्ण खनाल, सीके लाल थेंज्याःपिं राजनीतिक विश्लेषकतय्सं संघीयता दयेधुंकाः क्षेत्रीय पार्टीया थःगु हे बिस्कं भूमिका दइ धइगु भारत आदि देशया दसु बीगु कुतः नं जुल। नेवाः ल्याय्म्ह न्ह्यलुवाःत थःगु हे नेवाः पार्टी चायेकेमाः धइगु खँय् नेवाः नायःपिनिगु भिन्न मत दुसां न्ह्याः वनेमाः धइगु बिचाः पितहल। अले पार्टी स्वनेगु ज्या जुल - नेपाः राष्ट्रिय पार्टी। सायद उकिं हे जुइ, थकालिपिंके अझं अझं भ्रम ब्वलना हे च्वन कि नेपाः राष्ट्रिय पार्टीं जिमिके बांलाक सहलह हे मयाः। थकालिपिं ल्याय्म्हतय्गु नुगः लिक्क थ्यंके मफयाच्वंगुया लिच्वः जुइमाः ।

संघीयताया खँ माओवादीं ल्ह्वना हयाच्वंगु खः। जनजातिं ला न्हापांनिसें हे ल्ह्वंगु खः। अथेहे नेवाःतय्सं नं ल्ह्वना मच्वंगु ला मखु, तर थ्व संघर्ष निर्णायक लँपुया उचाई मधेश आन्दोलनया हुनिं काये मफुत। अनंलि नेवाः सर्वसाधारणं छेँखा छेखां, त्वाः त्वालं, येँ, यल, ख्वपनापं स्वनिगलं पिनेया नेवाः बस्तिं संघीयता धइगु छु खः? स्वायत्त राज्य धइगु छु खः? अग्राधिकार धइगु छु? संघीयता वल कि देय् कुचा दली कि मदली? नेवाःतय्त गज्याःगु अधिकार दइ? आत्मनिर्णयया अधिकार धइगु छु? आदि इत्यादि न्ह्यसः ज्वनाः न्हाय्पं चायेकाः नेवाः संगठनत गथे कि नेवाः देय् दबू, नेवाः देय् गुथि नेपालमण्डल, नेपाः राष्ट्रिय पार्टीं छेँछेँय् वयाः स्पष्ट याः वइ, चुक, ननि, बाहालय् वयाः खँ तः वइ धकाः पियाच्वंगु खः, तर थथे जुइ मफुत। फलतः नेवाः आन्दोलनया जागरण अभियान च्वापुया धिक्काय् निभाः लानाः पिनें पिनें भति भति नायावं थें जक जुयाच्वंगु दु। धात्थेंगु आइस ब्रेक जुइफुगु अवस्था खने मदु ।

स्वनिगः त्याकेधुंकाः पृथ्वीनारायण शाहं नेपाःया संस्कृतियात नतमस्तक जुयाः ग्रहण याना काल। फुक्क राजकीय प्रमुख गुथि गानाय् थःगु प्रमुख भूमिका दयेकल। थुकिं यानाः थौं नेवाःत जुजु मदयेकं झीगु संस्कृति गथे यानाः न्ह्याइ धइगु भ्रमय् लानाच्वंगु दु। मानौं गुथि गानाया सृष्टिकर्ता हे जुजु खः, हकदार हे जुजु खः। जुजु मंत कि झीगु संस्कृति हे धरासायी जुइ। उकिं नेवाःत थःके ध्यबा मदुसां पारसयाके कयाहयाः सां जुजु सःताः सम्यक न्यायेकेगु खँय् उद्यत जुयाच्वन धइगु हुइनाभुइना नं मजूगु मखु। उकुन्हु तिनि टिभिइ क्यंगु 'सार्वजनिक सुनुवाइ'स छम्ह बरेजुं जिमिगु सम्यक न्ह्यःने वयाच्वंगु दु। सम्यकय् जुजु मदयेकं मगाः, आः गथे यायेगु? धकाः आँटे चायाः न्ह्यसः तयादिल। जुजु मंत कि जनता बल्लाइ, जनतायात थ्व भूमिका बीमाः, जनता सार्वभौम खः धइगु खँ अझ नं नेवाःतय्सं वाःचायेके मफुनि ।

आः खँ वयाच्वन - संघीयतां देश कुचा दलेफु। वास्तवय् देशयात कुचा दलेगुपाखें बचे यायेत संघीयता माःगु खः। न्ह्यसः खः - जातीय स्वायत्तता संकीर्ण मजू ला? अग्राधिकार संकीर्ण मजू ला? तर वास्तवय् मानव मानव फुक्कं बराबर खः। सकलें नापनापं प्रतिस्पर्धाय् वनेमाः धकाः लोकतन्त्रवादीतय्सं धाइ, पूँजीबादीतय्सं धयाच्वंगु दु। थथे खुल्ला धेंधेंबल्लाखय् वनेबलय् बल्लाःपिं, सक्षमपिं, चलाखपिं व धूर्तपिं जक न्ह्यःने लाइ। उकिं संसारय् दलित, हाकुपिं, मिसापिं लिउने लानाच्वंगु खः। उकिया निंतिं अग्राधिकार, आरक्षण, विशेष ज्याझ्वःया आवश्यक जुइगु खः। नेपाःया सन्दर्भय् थथे ब्वाँय् वनेफुपिं राजनीतिक ख्यलय् न्हापांनिसें ब्राम्हण, क्षेत्रीत जक जुयाच्वन। राज्य इमिगु ल्हातिं पिहां वये मफुत। सरकारं विकेन्द्रीकरण म्हुतुया खँग्वः जक छ्यलाच्वन। अधिकारया प्रायोजन गबलें मयाः। अले संघीयता माल। जुजु मदयेधुंकाः आः अल्याख बर्मूतय्सं जुजुया भूमिका म्हितीगु सम्भावना दु, वहे कथं चलखेल जुयाच्वंगु दु। उकिं अल्याख न्हूपिं तथाकथित जुजु बर्मू क्षेत्रीया नेतृत्वपाखें मुक्त जुइत नेवाःतय्त स्वायत्त राज्यया आवश्यकता जुयाच्वंगु खः। उकिया निंतिं नेवाःत छपाँय् छधी जुयाः न्ह्यचिले मालाच्वन। राजनीतिक ख्यलय् नं झीसं नेतृत्वया निंतिं भूमिका म्हिते मालाच्वन। मखुसा, झीपिं हाकनं सदियौं तक सामन्ती संस्कार व राज्यनीतिया दास जुयाः च्वने माली ।

More Stories Like this