न्हाय् ध्यनाः सर्गः खंगु नेवाः स्वायत्त प्रदेश

डा. केशवमान शाक्य

संविधानसभाया राज्य पुनर्संरचना समितिं पास जूगु १४ गू जातीय प्रदेशया संघीय राज्यत अतिकं विवादास्पद जूगु दु। संविधानसभाय् पास मजुइगु संभावना अप्वः दु। राज्य पुनर्संरचना समितिइ भोटिङ्ग जूबलय् ६ गू व १४ गू प्रदेशया प्रस्ताव कथंया प्रदेश विभाजनय् ल्याः, नामाङ्कन व सीमाङ्कन स्वतां अवैज्ञानिक, अव्यवहारिक व औचित्यहीन जूगु हुनिं नेपाः राष्ट्रिय पार्टीं भोट मबिउसे फरक मत दर्ता याकूगु खः। नेपाः राष्ट्रिय पार्टी नेवाः राज्यया सिमाना दुने धादिङ्ग, नुवाकोट, चितवन, मकवानपुर, ललितपुर, भक्तपुर, काठमाण्डौं, काभे्र, सिन्धुली, रामेछाप, दोलखा, सिन्धुपाल्चोक जिल्लाया भूभागत लायेमाः धाःगु दुसा नेवाः स्वायत्त राज्य मंकाः संघर्ष समितियात न्ह्यब्वःगु नेवाः इन्जिनियर पुचलं दयेकूगु नक्सा नं फरक मत लिसें न्ह्यब्वःगु दु ।

राज्य पुनर्संरचना समितिइ पास जूगु नक्साय् नेवाः राज्यया क्षेत्रफल ९२९ वर्ग किलोमिटर जक दु गुकी दुने १७ गू लख स्थायी जनसंख्या दु। ८ गू लख अस्थायी जनसंख्या तनेबलय् २५गू लख जनसंख्या क्यनी। नेवाः राज्यया क्षेत्रफल नेपाःया कूल भूभाग (१,५४,००० वर्ग कि.मी.) या ०.६ प्रतिशत जक खः। प्रतिवर्ग कि.मी.या जनघनत्व २५०० स्वयां अप्वः दु। थ्व क्षेत्रफल दुने ६,१७,०००म्ह नेवाः अथे धइगु ५० प्रतिशत नेवाःत दुथ्याःसा ५० प्रतिशत नेवाःत पिने लाः। नेवाःत ताम्सालिङ्गय् १,००,०००, सुनकोशीइ ६३,००० व नारायणीइ १,१९,००० दु। मध्यमाञ्चलया नारायणी, नेवाः, ताम्सालिङ्ग, सुनकोशी दुथ्याःगु १२गू जिल्ला दुने नेवाःत ९,००,००० जनसंख्या दु। थुपिं हे १२गू जिल्लाय् तामाङत धाःसा ८,००,००० जक दु ।

सुना नं दाबी मयाःगु नारायणी व सुनकोशी धइगु कृत्रिम प्रदेशत नेवाः व तामाङतय्गु भूभाग खः। अथे धइगु थुपिं १२गू जिल्ला नेवाः व तामाङतय्त इनेमाःगु खः। नेवाःतय्गु ल्याः तामाङत स्वयां छगू लख अप्वः दुगु खँ नं थुइकाः तामाङ व नेवाः दथुइ सहलह ब्याकेफत धाःसा धादिङ्ग, नुवाकोट, सिन्धुपाल्चोकया दक्षिणी भेग, मकवानपुर व काभ्रेया पश्चिमी भेग, चितवन, यल, ख्वप व येँ जिल्लात नेवाः राज्यय् लाकाः मेगु ल्यं दनिगु लागा ताम्सालिङ्गय् लाकेगु दकलय् बांलाःगु व निखलःसितं फाइदा जुइगु खः। तर बर्मू व क्षेत्रीतय्त नारायणी व सुनकोशीया नामं राज्यत पिकयाः उमित लय्तायेकेगु च्यः बुद्धिं थौं नेवाः राज्य थुखतं दुगु खःला खः जक जूवन। न्हाय् ध्यनाः सर्गः खंगु धइगु थ्वहे खः। राज्य संरचनाया सीमाङ्कन याःम्ह मू व्यक्ति नेकपा (एमाले)या डा. मंगलसिद्धि मानन्धर खःसा राज्य पुनर्संरचना समितिइ न्ह्यब्वःम्ह एनेकपा (माओवादी) या हितमान शाक्य खः। वय्कःपिं नेवाः सभासदत खयां नं नेवाःतय्गु भविष्य व हक हित स्वयां नं वय्कःपिंत बर्मू क्षेत्रीतय्गु स्याबासीया मू अप्वः जूगुलिं नेवाःतय्गु थ्व हबिगत जूगु थें च्वं। नेवाः राज्य स्वनेत दयेकूगु मंकाः संघर्ष समितिइ नेवाः देय् दबूया नेतातय्सं नं नेवाः स्वायत्त राज्य प्राप्त जुल धकाः लसकुस बक्तब्य बीगु लिसें थन लुँ, वह, जडिबुटी, पेट्रोलया खानी दु, नेवाःत साप भाग्यमानी जुल धकाः भाषण व बक्तब्य बिया जूपिनिगु चाकरी राजनीतिया नं थन भण्डाफोर जूगु खनेदत। भतिं थःगु खि त्वपुइ थें त्वपुनाः नेवाःतय्त धोका, भ्रम, विश्वासघात जुयाच्वंगु खँ नं स्पष्ट हे जुल ।

अनावश्यक प्रदेशत
प्रस्तावित १४गू गणराज्यत निगू कारणं विवादास्पद जूगु दु - सिमाना व अनावश्यक प्रदेशत दयेकेगु। सिमानाया खँय् नेवाःत दकलय् असन्तुष्ट जूगु दुसा नारायणी, सुनकाशी, शेर्पा व जडान प्रदेशत औचित्यहीन खः धइगु बहस ब्वलंगु दु। राज्यया पुनर्संरचनाया आधार जातीय पहिचान व प्रादेशिक सामर्थ्यता धाःगु दु। पहिचानया दापू इतिहास, भाषा खःसां इमान्दारीपूर्वक छ्यलातःगु खने मदु। नारायणी व सुनकोशी प्रदेशया ऐतिहासिकता मदु। शेर्पा व जडानया खँय् १ प्रतिशत तक हे जनसंख्या मदुगु जातियात गथे यानाः ब्यागलं प्रदेश बी फइ धइगु न्ह्यसः दु। कर्णाली व खप्तड नं दलित, बर्मू व क्षेत्रीया लागा खसान प्रदेश धकाः बिउगु खःसा जाति, भाषा व इतिहास कथं पाय्छि जुइगु खः। थुकथं जातीय पहिचानया ल्याखं प्रदेशत दयेकेगु खःसा ९गू स्वयां अप्वः दइ मखु। उकिं १४गू प्रदेशया विभाजन आधारहीन व हचुवा कथं जूगु दु ।

सामर्थ्यताया दापू भौगोलिक क्षेत्र, प्राकृतिक स्रोत साधन, भौतिक पूर्वाधार व प्रशासनिक सुगमता खःसां थ्व आधारयात नं वैज्ञानिक ढंगं प्रयोग यानातःगु मदु। प्रस्तावित नेवाः राज्यया सिमाना भौगोलिक क्षेत्र व प्राकृतिक स्रोत साधनया सवालय् दकलय् अवैज्ञानिक, अब्यवहारिक व अमानवीय खनेदु। स्वनिगलय् त्वनेगु लः मगानाः मेलम्ची आयोजना न्ह्यानाच्वंगु दु, व थाय् ताम्सालिङ्गय् लात। येँ व यल नगरया फोहोर वायेगु थाय् ओखरपौवा नं ताम्सालिङ्गय् हे लाः। थौंकन्हय् स्वनिगलय् दुहां वयाच्वंगु कंक्रिट, रोडा, गिट्टी व फि थेंज्याःगु निर्माण सामाग्री नं ताम्सालिङ्ग व नारायणी प्रदेशय् लाः। कन्हय् छुं नं उद्योग विकास यायेत नेवाः राज्य दुने कच्चा पदार्थ जक मदुगु मखु, कारखाना तयेत थाय् तकं मदु। पर्यटनं हे नेवाःतय्त नकी धयाच्वंगु खँ नं उलि स्यल्लाः मजू। तःधंगु अन्तर्राष्ट्रिय विमानस्थल बारा निजगढय् दयेकाच्वंगु दु। उकिं त्रिभूवन विमानस्थलया महत्व म्हो जुयावनी। नेपाःया सांस्कृतिक सम्पदा जक स्वयेत पर्यटकत थन वइ मखु। निजगढय् वःपिं पर्यटकत स्वनिगः दुहां मवसे हे हिमाल, लुम्बिनी व चितवन/बर्दिया क्षेत्रय् वनी। मेगु खँ नेवाः प्रदेश दुने राजधानी दइगुलिं नेवाः राज्यया शासन/प्रशासन धइगु फोहोर व्यवस्थापन यायेगु व छेँबुँया करया लिधंसाय् राज्यया शासन यायेगु जुइ। त्रिभुवन विमानस्थल केन्द्रीय शासन अन्तर्गत लात कि अन म्हइगु राजस्व नं नेवाः राज्ययात मदयेफु। मेगु खँ, नेवाःत थःगु छेँय् बालं तयाः म्वायेफइ धइगु विकल्प नं उलि स्यल्लाःगु मखु। संघीय राज्यतय् थःथःगु हे राजधानी दइबलय् थन वइगु अस्थायी जनसंख्या म्हो जुइबलय् छ्यलि, मातनय् बालं च्वनीपिं पाः जुइ। ततःधंगु कम्पनीत बालं च्वनीगु भवनत नेवाःतय्गु मखु। उकिं नेवाःतय्सं बालं तयाः नयेगु म्हगस नं आशां द्याइ। थ्व ल्याखं नेवाः राज्यया नेवाःत अधिक बेरोजगारं ग्रसित जुइ। लिच्वः भयावह जुइ। ल्याय्म्हतयसं आत्महत्या यायेगु व ल्यासेतय्सं देहव्यापार यायेगु परिस्थिति ब्वलनी। रोजगारया खँय् ततःधंगु प्राइभेट कम्पनी थन वइगु सम्भावना मदुसा सरकारी जागिरया अवसर नं गाक्क दइ मखु। आत्मनिर्भर आर्थिक ब्यवसायया नितिं प्राकृतिक स्रोत साधन अतिकं आवश्यक जुइ। नेवाः राज्य नारायणी प्रदेशलिसे स्वाःगुलिं तामाङतय्सं घेरे याइगु समस्या दइ मखुत धकाः चित्त बुझे याइपिं नं दु। अथे धइगु नेवाः राज्य नारायणी प्रदेशय् निर्भर जुइगु खः। बरु नारायणी प्रदेशया मू भूभागयात नेवाः राज्यय् दुथ्याकेमाः धायेमाःगु खः ।

यथार्थपरक नेवाः राज्य:
संविधानसभाय् १४गू प्रदेशया राज्य संरचना पास जुइगु सम्भावना म्हो जक दु। राज्य पुनर्संरचनाया ज्या हाकनं पुनरावलोकन जुइमाली। नेपाः राष्ट्रिय पार्टीं सामर्थ्यताया ल्याखं उत्तर दक्षिण स्वाःगु न्यागू स्वायत्त प्रान्त दुने पहिचानया ल्याखं राजनैतिक अग्राधिकार सहितया जातिय स्वशासित राज्यया प्रस्ताव तइगु खः। मध्यमाञ्चल प्रान्तया १२गू पहाडी जिल्लाया भूभागत नेवाः, तामाङ व मुर्मि (वल्लो किराँत) राज्यय् ब्वथलेमाः धइगु खः। च्वय् न्ह्यथना थें तामाङ व नेवाःतय् दथुइ सहलह ब्याकाः म्होतिं नं खुगू जिल्ला बराबरया भूभाग नेवाः राज्यय् दुथ्यायेमाः। धादिङ्ग, नुवाकोट व सिन्धुपाल्चोकया दक्षिणी भेग, काभे्र व मकवानपुरया पश्चिमी भेग, चितवन, यल, ख्वप व येँ जिल्लात नेवाः राज्यया सिमाना दुने दुथ्यायेमाः। नेवाःतय् बस्ती दुसां दोलखा, रामेछाप, सिन्धुलीया भूभाग थवंथवय् समझदारीया ल्याखं तामाङतय्त बीफु। थ्व समझदारी नेवाः राज्य दुने नं तामाङतय्गु गांत दुथ्याइगु जूगुलिं खः।
नेपाः राष्ट्रिय पार्टीं चेपाङ्ग, ह्याल्मो, दनुवार, थामी, सुनुवारत लिसे सहलह ब्याकूगु खः। उपिं नेवाः राज्यय् संघीयता दुने संघीयताया सिद्धान्तय् समावेश जुइगु खँय् उत्सुक जूगु खनेदु। स्वायत्त प्रदेश माओवादीया सिद्धान्त खः। तर नेपाः राष्ट्रिय पार्टीं संघीयता धायेधुंकाः स्वायत्तताया औचित्य मदु धयाच्वंगु दु। माओवादी सिद्धान्त कथं ताम्सालिङ्ग दुने चेपाङ, ह्याल्मो, सुनुवारतय्त उप्वायत्त लागा बीगु खँ हःगु दु। अथे धइगु तामाङ न्हापांगु श्रेणीया नागरिक जुइगु जुल। तर नेपाः राष्ट्रिय पार्टीया संघीयता दुने संघीयताया सिद्धान्त कथं नेवाः, चेपाङ, ह्याल्मो आदि फुक्क समान अधिकार दुपिं स्वशासित लागात जुइ। नेवाःया संख्या अप्वः दुगुलिं नेवाः लागात तःगू दइसा उमिगु जनसंख्या व क्षेत्र कथं म्हो जक संख्याया स्वशासित लागा दइ। गथेकि नेवाः राज्य दुने नेवाः स्वशा सित लागात न्यागू दइसा चेपाङ व ह्याल्मोतय् छगू छगू दइ। आःयागु ७५गू जिल्लाया सिमाना व प्रशासनिक ब्यवस्था खारेज जुइ। थ्व सम्मानजनक, वैज्ञानिक व ब्यवहारिक संरचना खः। सर्गः खंकेत थःगु न्हाय् ध्यनेम्वाः ।

(च्वमि नेपाः राष्ट्रिय पार्टीया नायः खः)

More Stories Like this