सही नेतृत्व व बुद्ध शिक्षा

त्रिरत्न मानन्धर 'सद्धम्म कोविद'

नेपाःया प्रधानमन्त्री माधव कुमार नेपालपाखें नकतिनि छगू ज्याझ्वलय् वर्तमान अराजक स्थितिया जिम्मेवार राजनैतिक नेतात खः धकाः उदघोषण यानादीगु दु। प्रधानमन्त्री थेंज्याःम्ह राजनैतिक केन्द्रीय व्यक्तित्वपाखें थुगु खँ पिहां वःगुयात नेपाःया राजनैतिक स्थिति व समग्र ख्यःया हालत गुलि बांमलानाच्वंगु दु धयागु खँ प्रस्ट याःगु दु। आःया ई संक्रमणकाल खः। थज्याःगु विषम परिस्थिति भतिभति जुयाच्वनी धकाः राजनैतिक मनूतय्सं तर्क यानाच्वनी। तर परिस्थिति थुलि जटिल जुजुं वनाच्वंगु दु कि संक्रमणकाल धकाः तर्क यानाः विषम परिस्थितियात सहजकथं कायेमाः धाइपिं राजनैतिक नेता, कार्यकर्ता अले विद्रोही नेतात समेतपाखें राजनीतिया नामय् जुयाच्वंगु विषम व अराजकता प्रति संवेदनशील जुइमाःगु खँ प्रत्यक्ष व परोक्षरुपं प्रकट यानाच्वंगु दु ।

वर्तमान नेपाः तसकं गम्भिर अवस्थाय् लानाच्वंगु दु। हत्या, हिंसा, लुट, बलात्कार, अपहरण, ठगी, जबर्जस्ती चन्दा आतंक आदि अनगिन्ति घटना न्हियान्हिथं जुयाच्वंगु दु। थीथी क्रियाकलाप गुगुपाखें सामान्य जनजीवनयात हाथ्या बियाच्वंगु खः उकियात सुक्ष्म निरीक्षण यानाः स्वयेगु खःसा थुपिं मध्ये आपालं क्रियाकलाप राजनैतिक व्यक्तिपाखं हे प्रेरित जुयाच्वंगु पुष्टि जू। आःया नेपालय् आपराधिक घटना आपालं ब्वलंनाच्वंगु कारण न्ह्याथेंज्याःगु अपराध याःसां राजनैतिक संरक्षण दत धायेव उकियात माफी बीगु दण्डहीन परिस्थिति दुगुलिं खः। गुलिं पेशेवर अपराधीतय्सं ला अपराध यानाः राजनैतिक शरण कायेगु चलाखी यानाच्वंगु खँ नं न्यनेदु। थुकथं थीथी आपराधिक ज्याखँत अप्वः यानाः राजनैतिक पार्टीया छत्रछाँयाय् हे ब्वलनाच्वंगु दु। अझ थीथी अधिकार प्राप्त यायेगु लागिं राजनैतिक संगठन वा उमिगु भातृसंगठन पाखें न्हियान्हिथं यानाच्वनीगु हडताल, तालाबन्दी,चक्काजाम, बन्द थेंज्याःगु ज्याझ्वःपाखें सामान्य जनतायात थीथी कथं समस्या बियाच्वंगु दु। थुज्वःगु क्रियाकलापं जनताया भिं यायेगु उद्देश्य धकाः दावी याःसां छपुचः राजनैतिक पार्टी व कार्यकर्तातय् स्वार्थ पूवंकेगु बाहेक फुक्कसिगु जीवन अस्तव्यस्त यानाच्वंगु दु।
राजनैतिक नेतृत्वया कमजोरी वा सही नेतृत्वया अनिकालं यानाः हे थ्व परिस्थिति वयाच्वंगु खः ।

सामान्यत नेता धइपिंसं बांलाःगु योजनाया लिधंसाय् कार्यकर्तातय् विश्वास त्याकाः उगु कार्ययोजना लागू यायेमाःगु खः। तर थन नेता धाःपिं थःगु कार्ययोजना छ्यलेगु सिबें कार्यकर्तातय्गु भावना सीकाः उमिसं धाःथे ज्याखँ न्ह्याकीपिं सामान्य प्रतिनिधि जक जुयाच्वंगु दु ।
कार्यकर्तातय्गु भावना अराजक धकाः सिउसां थःगु नेतृत्व छखे लाइ धकाः उमिसं धाःथें याये माःगु, उमिसं मखुगु याःसां उमित बचे यायेगु ज्याय् लगे जुइमाःगु बाध्यता दु। उमिगु जीवन चर्या देय्या जनतायात गुकथं हीत यायेगु धकाः विचा यायेगु सिबें थः कार्यकताया दथुइ गथे यानाः हावी जुयाच्वनेगु धइगु खँय् केन्द्रित जुयाच्वंगु दु। कार्यकर्तायात न्ह्याबलें उत्तेजित याना तयेगु, उमिगु मनय् न्ह्याबलें द्वेष दुर्भावना ब्वलंकाः अशान्ति न्यंका तयेगु प्रशिक्षणय् व्यस्त जुयाच्वंगु झीसं खंकेफु। नेपाःया जनजीवनय् राजनीति थुभनं हावी जुइधुंकल कि आः गुगुं नं क्षेत्र राजनीतिपाखें अछूत मजुइधुंकल ।

राजनैतिक पार्टीत थःगु बर्चस्व कायम यायेगु लागिं हरेक ख्यलय् थः कार्यकर्तातय्गु बाहुल्यता कायम कायेगु व थम्हं धाःथे उगु ख्यःयात चाःहीकेगु यानाच्वंगु दु। शैक्षिक ख्यलय् थःगु पार्टीया कार्यकर्तातय्गु शिक्षक संगठन, विद्यार्थी संगठन दयेकाः उगु ख्यःयात थम्हं धयाथें याकेगु व प्रतिद्वन्द्वीनाप ल्वायेत न्ह्याबलें तयार यायेगु ज्या जुयाच्वंगु दु। अथेहे निजामति कर्मचारी, स्वास्थ्य, पत्रकारिता, मजदूर, किसान, व्यापारी, वकिल, कलाकार, धर्म हरेक ख्यलय् पार्टीया कार्यकर्तातय् बर्चस्व अप्वयेकाः शासन यायेगु अभीष्ट पुरा यानाच्वंगु दु ।

थीथी ख्यलय् थीथी राजनैतिक कार्यकर्तातय्गु उपस्थितिं उगु ख्यःया विकासय् लिच्वः लाइगु बाहेक मेगु जुयाच्वंगु खंके मफु। धायेत ला उगु ख्यलय् दयाच्वंगु कमिकमिजोरी हटे यायेगु उद्देश्यं धाइ तर लिच्वः धाःसा उगु ख्यःयात तहसनहस जुइगु कथं न्ह्यानाच्वनी। लिच्वः कथं मनूत रोजगारीया लागिं न्हियान्हिथं जोखिम फयाः विदेश वनेत बाध्य जुयाच्वंगु दु। बन्द हडतालया कारणं पुँजी पलायन जुयाच्वंगु, उद्योग बन्द जुयाच्वंगु व शैक्षिक ख्यः अस्तव्यस्त जुयाः न्हियान्हिथं विद्यार्थीत विदेशय् ब्वं वनेगु प्रवृत्ति अप्वयाच्वंगु दु। देसय् छुं नं समस्या वल धाःसा उकियात निराकरण यायेत राजनीति यायेमाःगु खः तर नेपालय् राजनीति स्वयम् हे छगू समस्या जुयाच्वंगु दु। साधन श्रोतं सम्पन्नगु देय् नेपाः, हिंसापाखें तापाक च्वंपिं थनया मनूत थुभनं हिंस्रक जुयाः पिहां वइ व देय् थुलि असहज स्थितिइ थ्यनी धकाः शायद सुनां हे बिचाः मयाः जुइमाः। थ्व फुक्कया मू कारण असक्षम नेतृत्व व उमिसं यानाच्वंगु द्वेष व दुर्भावनायुक्त राजनीति हे खः। मनूत आः राजनिति प्रति थुलि वितृष्ण जुइधुंकल कि देशय् राजनीति व नेतात बरु मदुगु हे जूसा गुलि याउँसे च्वनी धकाः सामान्य मनूतय्सं धायेगु याना हःगु दु। प्राकृतिक सम्पदाया धनी नेपाः अले धार्मिक भावनाय् भ्यलेपुंपिं नेपाःमितय् दथुइ छाय् थुज्वःगु परिस्थिति वयाच्वन धकाः यदि दुवाल धाःसा थन सहीं नेतृत्वया अभाव जुयाच्वंगु झीसं खंकेफु ।

शासन सञ्चालन यायेत आवश्यक सद्गुण मदुपिं नेतातय्गु बाहुल्य हे नेपाःया मू समस्या खः। जनता प्रति मैत्री, करुणा, मुद्दिता व समता भावनाया अभाव जुयाच्वंपिं नेतातय्गु बाहुल्य, देय्या भविष्य न्ह्याथे जूसां थजु थःगु ल्हातिइ सत्ता लाका स्वार्थ पुरे यायेमाः धाइपिं अले कार्यकर्तातय्त दिग्भ्रमित यानाः थीथी ख्यः तहसनहस यानाः जूसा नेता धायेकेगु प्रवृत्तिया नेतात गबलय् तक दयाच्वनी थुगु देय्या समस्या थथे हे जुयाच्वनी। धाथें देय्या हीत यायेगु व जनतायात सुख बीगु खःसा सही नेतृत्व गुणं सम्पन्न नेतृत्वया विकास याये हथाय् जुइधुंकल। नेतृत्व गुकथं विकास यायेगु धइगु खँ राजनीतिशास्त्रय् व्याख्या याना तःगु दु। तर राजनीति शास्त्रया पोख्त थनया नेतातय्सं देशय् जुयाच्वंगु समस्या व गतिरोध धाःसा चीके फयाच्वंगु मदु। थुगु अवस्थाय् भगवान बुद्धं कनाबिज्याःगु खँयात छक्वः नेपाःया नेतातय्सं मनन यात धाःसा नेतृत्वपाखें जुयाच्वंगु समस्या समाधान यायेत यक्व तिबः जुइ फइगु भलसा कायेफु। छाय्धाःसां भगवान बुद्धया जीवनकालय् वसपोल पाखें राजामहाराजापिंत राज्य संचालनया बारे बियाबिज्याःगु थीथी उपदेशत बर्तमान राजनैतिक विषमता मदयेकेत यक्व ग्वाहालि जुइफु ।

तत्कालिन मगधया जुजु विम्बिसारयात वसपोलं छक्वः उपदेश बियाबिज्याःगु खः कि गथे सातय्गु बथानय् न्हापा वंम्ह वा नेतृत्व याःम्ह गन वंगु खः लिपायापिं नं वया लिउलिउ हे वनाच्वनी। अथेहे नेतृत्व काइपिं गथे जुइ वयागु हे लिउलिउ कार्यकर्तात वनी व सही नेतृत्व बी मफुपिंपाखें तःधंगु संकट देशय् ब्वलंके फु धयाबिज्यासें वसपोलं सही नेतृत्व विकासया लागि उपदेश बियाबिज्याःगु खः। वसपोलया धापू कथं सही नेतृत्व विकासया लागिं नेता जुइपिंके खुगू गुण दयेमाः गुकियात नायक गुण धाइ। उपिं खुगू गुण खः -

१. क्षमा गुण: विभिन्न परिस्थिति प्रति सहनशीलता विकास यानाः उत्तेजित जुयाः निर्णय मकायेगु ।

२. जागरिय गुण: यथास्थितिबारे जानकारी वा देशय् गन थासय् छु जुयाच्वन धयागु बारे न्ह्याबलें सही जानकारी दयेका च्वनेमाः ।

३. वीर्य: देय्यात विकास यायेगु ज्याय् न्ह्याबलें उत्साहपूर्वक ज्या यायेगु नापं संगठन वा समूहयात सही नेतृत्व बियाः उमित सही लँपुइ न्ह्याकेगु उत्साह न्ह्याबलें कायम याना तयेमाः ।

४. संविभाग: विभिन्न माध्यमं विभिन्न खँत वयेफु उगु विभिन्न खँयात बिचाः मयासें हचुवातालं मकासे वास्तविक खः मखु छुटे यायेगु शक्तिया विकास यायेगु ।

५. दया गुण: छुं वर्ग व समुदाय जक मखु समग्र देय्या जनताप्रति हे मैत्री व सदभावना उत्पन्न यानाः न्ह्याबलें हीत यायेत तत्पर जुयाच्वनेगु ।

६. इक्खना: विभिन्न विषम वा प्रतिकूल परिस्थिति उत्पन्न जुल धाःसा उकिया कारण प्रति सजग जुइगु व उकियात बांलाक विश्लेषण यायेगु ।

च्वय् उल्लेखित खँ नेतृत्व याइपिनिगु दुगः तफाः जुइमाःगु व आपाःसित भिं जुइ कथं ज्या यायेमाःगु सन्देश बियाच्वंगु दु । थज्याःगु गुणत बिकास यायेफत धाःसा थः कार्यकर्ता जक ठीक मेपिं बेठीक धइगु भावना मदयाः देय्या सकल जनताया नेता जुइत सक्षम जुइ। द्वेष दुर्भावना ब्वलंकाः सत्ताय् प्यपुना च्वनेगु प्रवृत्ति कम जुयाः लोक कल्याणया चेतना दुनुगलं निसें ब्वलनीगु व सत्ताया मोह कम जुयाः सत्ताय् च्वंसां मच्वंसां देय्यात हीत यायेगु चाहना विकास जुइ व समग्र देय्याम्ह हे हितकारी नेता जुइ फइ ।

More Stories Like this