गुंला धर्म व करुणामय सीकः वनेगु झ्वलय्

सुरेशज्योति शाक्य

नेपाल मण्डलया आदिवासी जुयाच्वंपिं नेवाः जातिया बवस्कं विशेषता दुगु संस्कृति, परम्परा धइगु झिंनिला दुने लछिया छम्ह छम्ह द्यःयात मुख्य माने यानाः नेवाः लागा म्हसीके कथं थीथी जात्रा पर्व हनेगु खः। उकिया नापनापं ऋतु कथं मिले यानाः थीथी परिकारया नसा-त्वँसा नयाः नखः हनेगु चलन नं दु। गथे कि माघय् नारांद्यःयात मुख्य कथं माने याइसा माघया संल्हू कुन्हु घ्यःचाकु नयेगु चलन दु। फागुनय् सिलाचःह्रे कुन्हु महाद्यःयात मुख्य माने यानाः कःनि, मुस्या, लाभा आदि नइगु चलन दु। अथे हे भाद्रय् येँयाः पुन्हिकुन्हु इन्द्रयात मुख्य यानाः जात्रा, पर्व माने यासें समय् नइ। नेवाःतय्गु थ्वहे अनेकता दुनेया एकता च्वछाये बहःगु पक्ष खः। थुकथं श्रावण महिनाय् शुरु जुइगु नेवाःतय्गु बिस्कं महत्व दुगु गुंला पर्व नं छगू खः। गुंला जःछि भगवान् बुद्धयात मुख्य माने यानाः धर्मकर्म यायेगु, गुंपुन्हि कुन्हु मुख्य नसा कथं गुता बूबः तयाः दयेकातःगु क्वाति त्वनी। गुंलालिसे नेवाःतय्गु यक्व हे संस्कृति स्वानाच्वंगु दु। गथे कि नाग पंचमी, पंचदान आदि। थ्व लछियंकं नेवाःतय्गु पुलांपुलांगु सांस्कृतिक बाजंत गथे कि न्यकू बाजं, दम्वःखिं, धाः, पंचताल इत्यादि थानाः नेपालमण्डलया थीथी बहाःबहिली धर्म याः वनेगु चलन दु। नेपाः कृषिप्रधान देय् जूगुलिं थन हनीगु नेवाःतय्गु संस्कृति, पर्वया कृषिलिसे यक्व स्वापू खनेदु। गुंला धर्मया छगू महत्वंजाःगु परम्परा धयागु न्याम्ह (प्यम्ह) भगवान वा करुणामय सीकेगु नं खः। विशेष यानाः मनोहरा खुसिं पूर्व थिमि, ख्वप, भ्वँत इत्यादि देशय् च्वंपिं नेवाःतय् थ्व चलन दु। थुगु लाय् प्यंगू बुधवाः (गुगुं दँय् न्यागू नं लाइ) कुन्हु भगवान बुद्ध सीकीपिंसं छसिकथं काभ्रेया नमोबुद्ध, सक्वया गुंविहार, येँया स्वयम्भू, यलया बादेगाँ चैत्य, (५ खास्ती चैत्य) दर्शन याः वनी। वथें तुं करुणामय सीकीपिं व छसिकथं काभ्रेया नाला करुणामय, चोभाः करुणामय, बुंग करुणामय, येँया जमःविहारया करुणामय (५ ख्वपया लोकेश्वर) दर्शन याः वनीगु चलन दु। थौंकन्हय् यक्वसिया मलाःगु हुनिं शनिवाः काइगु चलन दु। इतिहास व पुरातात्विक रुपं अध्ययन यायेबलय् नेवाःतय्गु दकलय् पुलांगु वस्ती व धार्मिक तीर्थ नं थुपिं हे खः धयागु सीकेफु ।

दँय्दसं गुंला धर्म माने याः थें थुगुसी नं ख्वप देशय् तःजिक गुंला धर्म माने यानाच्वंगु दु। विशेष यानाः ख्वप देय्या बौद्धमार्गी नेवाःतय्सं न्ह्याकाच्वंगु स्वंगू खलःया गुंला बाजं विश्वकर्मा गुंला बाजं, क्वाठण्डौं इन्द्रवर्त विहार गुंला बाजं खलः इनाचो, निवा गुंला बाजं खलः तेखाचो व गोल्मढीया मानन्धरतय्गु पंचताल न्यकू बाजं खलकं लछियंकं थीथी विहारबहीयालिसें नगर परिक्रमा नं यानाच्वंगु दु। अझ थुगुसी ख्वपया थीथी बाजं खलकं करुणामय नं सीकाच्वंगु दु। ख्वपया थीथी बाजं खलः व भक्तजनपिं करुणामय सीकः वनाच्वंगुलिं करुणामय लोकेश्वरया विषयय् नं छत्वाःचा उल्लेख यायेमाःगु तायेका। करुणामय, अवलोकितेश्वर, पद्मपाणी बोधिसत्व थीथी नां दुसां इपिं छम्ह हे खः। दशपारमिता धर्म पूर्ण यानाः उकिया बलं सारा लोकयात उद्धार यायेगु लँपुइ वनाच्वंम्ह बुद्धत्वया अधिकारी महापुरुषयात बोधिसत्व धाइगु खः। महायान विकास जुइधुंकाः अर्थात् ई.सं. या न्हापांगु सदी थ्यने धुंकाः बोधिसत्वया हे छगू विशिष्ट रुप अवलोकितेश्वर पद्मपाणि (करुणामय) यात माने यानावःगु सीकेफु। करुणामय अवलोकितेश्वर गुम्ह खः बुद्धत्व प्राप्त यायेगु अवस्थाय् थ्यने धुंकूम्ह जूसां सारा संसारयात दुःखं मुक्त याये मफुतले थःपिं बुद्धत्व प्राप्त यानाः निर्वाण जुइ मखुनि धकाः अधिष्ठान यानाः लोकयागु उपकारय् वनाच्वंम्ह (अवलोकन यानाच्वंम्ह) खः धाइगु चलन दु। थुगु कारणं अवलोकितेश्वर करुणामययात नं बुद्ध सरह हे माने याः। सद्धर्मपूण्डरीक आदि प्राचीन महायानी ग्रन्थय् अवलोकितेश्वर करुणामययागु यक्व गुण स्मरण यानातःगु दु। भारत, चीन, जापान इत्यादि देशय् जक मखु नेपालय् नं लिच्छिविकालय् सद्धर्मपुण्डरीक, जातक अपदान इत्यादि ग्रन्थय् तत्कालीन जनमानसयात यक्व प्रभाव लानाच्वंगु दु धयागु खँ लिच्छविकालया थीथी अभिलेखं क्यनाच्वंगु दु। लिच्छविकालय् महायान बौद्धधर्म यक्व लोकप्रिय जुयाच्वंगु कारणं बौद्ध अनुयायीतय्गु ह्दय दुने अवलोकितेश्वरं बास यानाच्वंगु सीदु। थुगु हे कारणं लिच्छविकालय् नेपालमण्डलय् अवलोकितेश्वर करुणामयया मूर्ति यक्व हे निर्माण जूगु खनेदु ।

करुणामय सीकेगु झ्वलय् स्वक्वःगु शनिवाः कुन्हु भों देय्, ख्वप देय्या थीथी बाजं खलः बुंगया करुणामय दर्शन याः वंगु खः। थुगु शनिवाः कुन्हु बुंगद्यः दर्शन यायेगु मनय् तयाः डा. अशोक राणाजु नापं जि (च्वमि) नं थुगु थासय् वनागु खः। वय्कलं नेवाःतय्गु संस्कृति, धर्मय् आस्था दुम्ह जूगुलिं लिमलाःसां छुं ई समर्पण यानादिल। जि थः हे अध्ययन व अनुसन्धानय् नुगः क्वसाःम्ह जूगुलिं निम्हसिया दथुइ मन मिले जू। वय्कः थुगु थासय् दकलय् न्हापां पलाः तःम्ह जूसा जि झिंन्यादँ लिपा थ्यंगु खः। वय्कःया लागिं थुगु वस्तिइ अवलोकन यानाच्वनागु लिच्छवि इलय् वयाच्वनागु थें ताल। चिचीब्यागु गल्लीचा जुयाः जवंखवं नेवाःतय्गु मौलिक छेँ क्वसं ह्याउँगु मल्तामाः, वाउँगु तुकंमाः यखायातःगु दृश्य खंबलय् वय्कः अजूचाइगु नं स्वाभाविक हे जुल। थुगु थासय् थीथी थासं यक्व हे पुलां पुलांगु चैत्य, मूर्ति, अभिलेख इत्यादि प्रमाणं थुगु थाय् प्राचीन इलंनिसें धार्मिक तीर्थ कथं वस्ती विकास जुयाच्वंगु स्पष्ट जू। लिच्छवि इलंनिसें पशुपति, गुँविहार, चाँगु, बुंगम लोकेश्वरयात राजकीय रुपं हे सम्मानित याना वयाच्वंगु प्रमाण स्वयेगु दु। थुगु हे कारणं नं थुगु थाय् महत्वं जाःगु थाय् खः धयागु सीकेफु। लिच्छवि जुजु अंशुवर्मां संवत् २९ (ई सं. ६०५) स तया थकूगु छगू अभिलेखय् थुगु थाय्या नां 'बूगायूमी ग्राम' धकाः उल्लेख जुयाच्वंगु दु (बज्राचार्य ७१ संख्या)। व थें तुं बुंगद्यःया देगः दुगु मूल विहारया फल च्वसं तिकातःगु नरेन्द्रदेव जुजुया इलय् (८ थौं सदीया) तया थकूगु छगू खण्डित अभिलेखय् उल्लेख जुयाच्वंगु भाव कथं नं थुगु थाय् बौद्ध तीर्थस्थल खः धयागु स्पष्ट याः। थुगु अभिलेखया छुं भाग पं. हेमराज शाक्यं प्रकाशन याःगु सीदु। जिपिं विहार जःखः अध्ययन यानाच्वनागु इलय् बुंगद्यःया मूल प्रवेशद्वार न्ह्यःनेसं ल्वहंया जलं निगः दिकातःगु खना। न्ह्यःने वनाः स्वयाबलय् लिच्छविकालीन खः धयागु सीदत। छगः जलंखय् आखःग्वः छुं हे सी मंत। छगलय् पूर्व लिच्छवि इलय् कियातःगु प्यंगः न्यागः आखःग्वः सीदनि। लिपिया ढाँचा अध्ययन यायेबलय् थगु अभिलेख न्यागूनिसें खुगू सदीयागु जुइमाः धकाः अनुमान यायेछिं। थ्व लागाया दकलय् पुलांगु अभिलेख थ्वहे जुइमाः। छुं भचा यक्व सी दुगु जूसा थ्व थाय्यागु इतिहास अध्ययनय् तिबः जुइगु खः। न्यागः च्यागः आखलं भाव सीकेगु असम्भव जुल। अथे जूसां सीदुगु आखःग्वःया आधारय् बौद्ध धर्मनाप स्वापू दु धयागु संकेत क्यं। सीदुगु आखः ग्वः थथे खः - नसत्यै - श्री इत्यादि। 'श्री' आखःग्वःया लिधंसाय् थुगु जलं लिच्छवि जुजुं तयातःगु खः धयागु संकेत क्यं। आखः सीमदुगु कारणं हे थुगु जलंया अभिलेख दकलय् न्हापां जिमिसं खंगु जुइमाः। अथे हे मूल विहारया जःखः लिच्छविकालय् तया थकूगु थीथी शैलीया चैत्यं नं थुगु थाय्या इतिहास क्यनाच्वंगु दु। देगः लिकसंच्वंगु ल्वहं हितिया कलां नं थुगु देवस्थलया बिस्कं विशेषता क्यनाच्वंगु दु। अथे हे देगः लिक्कसं अंगलय् तिकातःगु मल्लकालीन छगू अभिलेखय् उल्लेख यानातः कथं संवत् ८४९ पाखे थुगु विहारया गुथि जःपिंसं जगति जीर्णोद्धार याःगु सीदु। थुकथं घौछिया बुंगद्यःया अध्ययन भ्रमण क्वचाइ ।

सुकूध्वाखा, ख्वप ।